-सुजना जोशी
आज विश्व जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटसँग जुधिरहेको छ। तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, बाढी, सुख्खा र प्राकृतिक विपत्तिहरूले केवल वातावरण मात्र होइन, मानिसको दैनिक जीवन र रोजगारीलाई पनि गहिरो रूपमा प्रभावित गरिरहेका छन्। विशेषगरी श्रमिक वर्ग जो अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हुन्, यस संकटको प्रत्यक्ष मारमा परिरहेका छन्। त्यसैले अबको आवश्यकता केवल वातावरण जोगाउने होइन, श्रमिकको भविष्य सुरक्षित गर्दै हरित रोजगारीतर्फ न्यायिक रूपान्तरण (Just Transition) गर्ने हो।

जलवायु परिवर्तन र श्रमिक : अदृश्य पीडित
खुला आकाशमुनि काम गर्ने निर्माण मजदुर, खेतमा पसिना बगाउने किसान, सडकमा दिनरात खटिने यातायात श्रमिक यी सबै जलवायु परिवर्तनका पहिलो प्रभावित हुन्। अत्यधिक गर्मीका कारण काम गर्ने समय घटिरहेको छ, जसले उनीहरूको आम्दानीमा सीधा असर पुर्याउँछ। बाढी र पहिरोले कृषि उत्पादन घटाउँदा किसान ऋणको बोझमा थिचिन्छन्। पर्यटन क्षेत्र सुस्ताउँदा गाइड, होटल कर्मचारी र साना व्यवसायी बेरोजगार बन्छन्। तर समस्या यतिमै सीमित छैन। जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न विश्वभर हरित नीतिहरू लागू हुँदै जाँदा पुराना उद्योगहरू विस्तारै विस्थापित हुँदैछन्। यसले हजारौं श्रमिकहरूलाई रोजगारी गुम्ने जोखिममा पारिरहेको छ।

हरित रोजगारी : अवसर कि चुनौती ?
हरित रोजगारी भनेको वातावरणमैत्री कामहरू जस्तै सौर्य ऊर्जा, पवन ऊर्जा, विद्युतीय सवारी, फोहोर व्यवस्थापन, जैविक कृषि आदिसँग सम्बन्धित रोजगारी हो। यसले वातावरण जोगाउने मात्र होइन, नयाँ आर्थिक अवसरहरू पनि सिर्जना गर्छ। तर प्रश्न उठ्छ कि पुराना क्षेत्रमा काम गरिरहेका श्रमिकहरूको के हुन्छ ? यदि ध्यान नदिइयो भने हरित रोजगारीको नाममा धेरै श्रमिकहरू बेरोजगार बन्न सक्छन्। यहीँबाट “न्यायिक रूपान्तरण” को अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

न्यायिक रूपान्तरण : कसैलाई पछाडि नछोड्ने बाटो
न्यायिक रूपान्तरण भन्नाले वातावरणीय लक्ष्य हासिल गर्दै गर्दा श्रमिकहरूको अधिकार, रोजगारी र सम्मान सुरक्षित राख्ने प्रक्रिया हो। यसले परिवर्तनलाई मानवीय बनाउँछ।

यसका मुख्य आधारहरू यी हुन् :
-श्रमिकलाई नयाँ सीप सिकाउने
-सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने
-नीति निर्माणमा श्रमिकको सहभागिता गराउने
-परिवर्तनलाई क्रमिक र योजनाबद्ध बनाउने

उदाहरण : पेट्रोल गाडीबाट इभीतर्फ र श्रमिकको भविष्य
कल्पना गरौँ, सरकारले पेट्रोल र डिजेल गाडीलाई विस्तारै विस्थापित गरी विद्युतीय सवारी (EV) मात्र प्रयोग गर्ने नीति लागू गर्यो। वातावरणका लागि यो सकारात्मक कदम हो। तर पेट्रोल गाडी निर्माण, मर्मत र बिक्रीमा संलग्न हजारौं श्रमिकहरूको के हुन्छ ?
यदि उनीहरूलाई सिधै विस्थापित गरियो भने यो अन्यायपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले वर्षौं लगाएर सिकेको सीप अचानक अप्रासंगिक हुन्छ, र उनीहरू बेरोजगार बन्छन्। तर न्यायिक रूपान्तरण को दृष्टिकोण फरक हुन्छ :
-ती श्रमिकहरूलाई इभी प्रविधिको तालिम दिइन्छ
-नयाँ उद्योगमा उनीहरूको स्थान सुनिश्चित गरिन्छ
-रूपान्तरण अवधिमा आर्थिक सहयोग प्रदान गरिन्छ
-निजी क्षेत्र र सरकारले मिलेर पुनःरोजगारको व्यवस्था गर्छन्
यसरी, पुरानो सीपलाई नयाँ प्रविधिसँग जोडेर श्रमिकलाई भविष्यतर्फ अघि बढाइन्छ पछाडि नछोडी।

नेपालमा सम्भावना र चुनौती
नेपालमा हरित रोजगारीको सम्भावना निकै ठूलो छ। जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा, दिगो पर्यटन, जैविक कृषि जस्ता क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। विद्युतीय सवारीको प्रयोग बढ्दै जाँदा नयाँ प्राविधिक जनशक्तिको आवश्यकता पनि बढ्नेछ। तर चुनौतीहरू पनि छन्:
-पर्याप्त तालिम केन्द्रहरूको अभाव
-नीतिगत स्पष्टता नहुनु
-श्रमिकमैत्री कार्यक्रमहरूको कमी
-असंगठित क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरूलाई समेट्न कठिनाइ
यदि यी चुनौतीहरू समाधान गरिएनन् भने हरित रूपान्तरणले असमानता झनै बढाउन सक्छ।

के गर्नुपर्छ ?
न्यायिक रूपान्तरण सफल बनाउन केही महत्वपूर्ण कदमहरू आवश्यक छन्:
-सीप विकासमा लगानी
सरकार र निजी क्षेत्रले मिलेर हरित प्रविधिमा आधारित तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
-सामाजिक सुरक्षा विस्तार
बेरोजगारी भत्ता, स्वास्थ्य बीमा र पेंशनजस्ता सुविधा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
-समावेशी नीति
महिला, दलित, युवा र विपन्न वर्गलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।
-साझेदारी र संवाद
सरकार, उद्योग र श्रमिकबीच निरन्तर संवाद हुनुपर्छ।
-स्थानीय स्तरमा अवसर सिर्जना
गाउँमै रोजगारी सिर्जना गरी वैदेशिक पलायन घटाउन सकिन्छ।

निष्कर्ष : हरित विकास, मानव केन्द्रित हुनुपर्छ
जलवायु परिवर्तनको सामना गर्न हरित रोजगारी अपरिहार्य छ। तर यो यात्रा केवल प्रविधि र नीतिमा सीमित हुनु हुँदैन, यसको केन्द्रमा मानिस, विशेषगरी श्रमिक हुनुपर्छ। यदि हामीले पेट्रोल गाडीबाट इभीतर्फको रूपान्तरणमा श्रमिकलाई तालिम, अवसर र सुरक्षा दिन सक्छौँ भने, त्यो केवल वातावरणीय उपलब्धि मात्र हुनेछैन, त्यो सामाजिक न्यायको पनि उदाहरण हुनेछ। हरित भविष्यको बाटोमा अघि बढ्दा हामीले एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदै, विकास त्यतिबेला मात्र साँचो हुन्छ, जब त्यसले कसैलाई पछाडि छोड्दैन।